Şema Terapi

Tanım

Yakın olunan kişilerin güvenilir, kalıcı bir destek olarak yanında kalmayacağına; er ya da geç kaybolacağına, öleceğine ya da başka birini tercih edeceğine dair güçlü bir beklentidir. İlişkiler bu şemayla genellikle sağlam bir zemin değil, her an kayabilecek bir yüzey gibi hissedilir.

İç ses

“Nasılsa herkes gider, sonunda yalnız kalacağım.” · “Bu kadar bağlanmamalıydım, kaybetmek çok daha çok acıtacak.”

Nasıl gelişir

Genellikle bir ebeveynin öngörülemez biçimde ortadan kaybolduğu, sık taşınıldığı, boşanma, kayıp veya güvenilmez bakım deneyimlerinin yaşandığı bir çocuklukla ilişkilendirilir.

Yetişkin hayatta nasıl yansır

İlişkilerde aşırı güvence arama ve sürekli kontrol etme ya da tam tersine, yakınlaşma başladığı anda ilişkiyi önceden bitirme biçiminde görülebilir. Güvenilir bulunan bir iş ortamının bile “bir gün elimden alınacak” hissiyle gölgelenmesi sık rastlanan bir yan etkidir.

Tanım

Başkalarının kasıtlı biçimde inciteceği, aldatacağı, kullanacağı, manipüle edeceği ya da haksızlık yapacağı yönünde güçlü bir beklentidir. Genellikle “iyi niyet” ile “gerçek niyet” arasında bir fark olduğuna dair derin bir şüphecilik eşlik eder.

İç ses

“Herkesin bir çıkarı var, gerçekten güvenilecek kimse yok.” · “Yakınlaşırsam, er ya da geç bunu bana karşı kullanır.”

Nasıl gelişir

Duygusal, fiziksel ya da başka bir biçimde istismar, aldatılma veya güvenilen bir kişi tarafından kötüye kullanılma deneyimleriyle şekillenebilir.

Yetişkin hayatta nasıl yansır

İlişkilerde sürekli tetikte olma, karşı tarafı sınama ve yakınlaşmadan önce mesafeyi koruma biçiminde görülebilir. Bazen tam tersi bir örüntüyle, güvenilmemesi gereken kişilere aşırı güvenerek tekrar tekrar zarar görme şeklinde de karşımıza çıkabilir.

Tanım

Sevgi, ilgi, empati, anlaşılma ya da korunma ihtiyacının hiçbir ilişkide gerçek anlamda yeterince karşılanmayacağına dair bir beklentidir. Kişi çoğu zaman bunun farkında bile olmadan, “bir şeyler hep eksik” hissiyle yaşar.

İç ses

“Beni gerçekten anlayan, ihtiyacımı fark eden kimse olmadı.” · “Zaten kimseden bir şey beklememek daha güvenli.”

Nasıl gelişir

Bakım verenlerin fiziksel olarak orada olsa da duygusal olarak ulaşılamaz, soğuk veya ilgisiz olduğu bir ortamda gelişebilir.

Yetişkin hayatta nasıl yansır

İlişkide olsa bile derin bir yalnızlık hissi ve duygusal olarak mesafeli, ulaşılması zor partnerler seçme eğilimiyle kendini gösterebilir. Kişi genellikle kendi ihtiyaçlarını dile getirmeyi de öğrenmediği için, çevresindekiler bu boşluğun farkında bile olmayabilir.

Tanım

Kişinin özünde kusurlu, yetersiz, istenmeyen ya da sevilmeye layık olmadığına dair derin ve genellikle örtük bir inançtır. Bu inanç sıklıkla utanç duygusuyla birlikte yaşanır ve dikkatle gizlenmeye çalışılır.

İç ses

“Beni gerçekten tanısalar sevmezlerdi.” · “Bir kusurumu fark ederlerse, her şey biter.”

Nasıl gelişir

Sık sık eleştirilmek, küçümsenmek veya yalnızca başarılıyken sevileceği mesajıyla, koşullu bir sevgiyle büyümek bu şemanın zeminini hazırlayabilir.

Yetişkin hayatta nasıl yansır

Eleştiriye aşırı duyarlılık, kendini gizleme ya da tam tersi mükemmeliyetçilikle telafi etme biçiminde görülebilir. Yakın ilişkilerde gerçek benliğinin görülmesinden derin bir kaygı duyulabilir; bu da samimiyeti zorlaştırabilir.

Tanım

Kendini dünyadan, gruplardan ya da toplumdan temelden farklı ve izole hissetme; herhangi bir yere gerçekten ait olamayacağına dair bir inançtır.

İç ses

“Ben herkesten farklıyım, hiçbir yere tam olarak ait değilim.” · “Onlar gibi olsam da, aslında hep dışarıdayım.”

Nasıl gelişir

Ailenin ya da kişinin kendisinin bir şekilde “farklı” görüldüğü, dışlandığı veya bir gruba gerçekten dahil olamadığı deneyimlerle ilişkilenebilir.

Yetişkin hayatta nasıl yansır

Sosyal ortamlardan kaçınma ya da kalabalık bir ortamda bile kendini “dışarıdan izleyen biri” gibi hissetme biçiminde görülebilir. Bu, yeni topluluklara katılmayı, ekip çalışmalarını veya aidiyet gerektiren ortamları zorlaştırabilir.

Tanım

Günlük sorumlulukları (kararlar almak, sorun çözmek, yeni bir görevi üstlenmek gibi) başkalarının önemli ölçüde yardımı olmadan yerine getiremeyeceğine dair bir inançtır.

İç ses

“Bunu tek başıma asla beceremem.” · “Biri yanımda olmazsa yanlış bir karar veririm.”

Nasıl gelişir

Aşırı korumacı ya da her şeyi kişi adına yapan bir ebeveynlik biçimi, kendi yetkinliğini test etme ve geliştirme fırsatını azaltmış olabilir.

Yetişkin hayatta nasıl yansır

Kararlarda sürekli onay arama, bağımsız adım atmaktan kaçınma ve yeni sorumluluklar karşısında aşırı kaygılanma biçiminde görülebilir. İş hayatında terfi veya bağımsız bir proje almak gibi fırsatlardan bu yüzden kaçınılabilir.

Tanım

Bir felaketin (ciddi bir hastalık, kaza, finansal çöküş, doğa olayı gibi) her an ve önlenemez biçimde gerçekleşebileceğine dair abartılı bir korkudur.

İç ses

“Her an kötü bir şey olabilir, hazırlıklı olmalıyım.” · “Rahatlarsam, tam o anda bir şey ters gider.”

Nasıl gelişir

Ailede sağlık kaygısı yüksek bir ortam, ciddi bir hastalık ya da kayıp deneyimi veya aşırı kaygılı bir ebeveyn modeli bu şemayı besleyebilir.

Yetişkin hayatta nasıl yansır

Aşırı temkinlilik, kontrol etme davranışları ve zihinde sürekli felaket senaryoları kurma biçiminde görülebilir. Bu, günlük kararları da yavaşlatan kronik bir tetikte olma hâline dönüşebilir.

Tanım

Bir ya da birkaç kişiyle (genellikle bir ebeveynle) aşırı duygusal yakınlık kurulması ve bunun sonucunda kişinin kendi kimliğinin, tercihlerinin ve sınırlarının yeterince gelişmemiş olmasıdır.

İç ses

“Onsuz kim olduğumu bilmiyorum.” · “Kendi başıma bir karar vermek bana yabancı geliyor.”

Nasıl gelişir

Kendi düşünce, duygu ve tercihlerini ebeveynden ayrıştırmanın teşvik edilmediği, aşırı yakın ya da sınırları belirsiz bir aile ortamında gelişebilir.

Yetişkin hayatta nasıl yansır

Kendi tercihlerini tanımlamakta zorlanma ve ayrışma girişimlerinde yoğun suçluluk duyma biçiminde görülebilir. Bu, romantik ilişkilerde kendi “ben”ini kaybetme korkusuyla ya da tam tersi aşırı birleşme isteğiyle kendini gösterebilir.

Tanım

Akranlarına kıyasla başarısız olduğuna, yetenek, zekâ veya statü açısından temelde geride ve yetersiz kaldığına dair bir inançtır.

İç ses

“Nasılsa beceremeyeceğim, denemenin anlamı yok.” · “Herkes benden daha iyi yapıyor zaten.”

Nasıl gelişir

Sürekli akranlarla kıyaslanmak, yüksek beklentiler karşısında yetersiz bulunmak veya erken başarısızlık deneyimlerinin abartılı biçimde büyütülmesiyle ilişkilenebilir.

Yetişkin hayatta nasıl yansır

Zorlayıcı görevlerden kaçınma, erteleme ve başarma ihtimali yüksek olsa bile kendini baştan sabote etme biçiminde görülebilir. Bazı kişilerde ise tam tersi, sürekli kanıtlama ihtiyacıyla aşırı çalışma şeklinde bir telafi olarak ortaya çıkabilir.

Tanım

Başkalarından üstün olduğuna, özel haklara sahip olduğuna ve olağan sosyal kuralların ya da karşılıklılık beklentisinin kendisi için geçerli olmadığına dair bir inançtır.

İç ses

“Kurallar sıradan insanlar içindir, ben farklıyım.” · “Beklemek, sıraya girmek bana göre değil.”

Nasıl gelişir

Sınırların tutarlı biçimde konmadığı, kuralların kişiye göre esnetildiği ya da aşırı hoşgörülü bir yetiştirilme tarzıyla ilişkilenebilir.

Yetişkin hayatta nasıl yansır

Karşılıklılığı gözetmeme, sabırsızlık ve ilişkilerde eşit şartları kabul etmekte zorlanma biçiminde görülebilir. İş ortamında da ekip kurallarına veya hiyerarşiye direnç olarak kendini gösterebilir.

Tanım

Hedeflere ulaşmak için gereken sabrı, hayal kırıklığına tolerans göstermeyi ve özdenetimi sürdürmede kalıcı bir zorluktur; bazen sadece günlük duygu düzenlemesinde güçlük olarak görülür.

İç ses

“Şu anki rahatsızlığa katlanamam, hemen rahatlamalıyım.” · “Bugün değil, yarın başlarım.”

Nasıl gelişir

Tutarlı sınırların ve disiplinin öğretilmediği, ya kuralsız ya da aşırı izin verici bir ortamda gelişebilir.

Yetişkin hayatta nasıl yansır

Yarım bırakılan projeler, dürtüsel kararlar ve kısa vadeli rahatlama arayışının uzun vadeli hedeflerin önüne geçmesi biçiminde görülebilir. Bu örüntü zamanla kişinin kendine olan güvenini de aşındırabilir.

Tanım

Çatışmadan, reddedilmeden veya öfkeden kaçınmak için kendi ihtiyaç, tercih ve duygularını sürekli olarak başkalarına teslim etmedir.

İç ses

“Kendi istediğimi söylersem kabul edilmem ya da cezalandırılırım.” · “Sorun çıkarmaktansa susmak daha kolay.”

Nasıl gelişir

Kişinin kendi isteğini ifade ettiğinde cezalandırıldığı, susturulduğu veya reddedildiği bir aile dinamiğiyle şekillenebilir.

Yetişkin hayatta nasıl yansır

Hayır diyememe, öfkeyi bastırma ve zamanla bunun pasif-agresif tepkilere ya da patlamalara dönüşmesi biçiminde görülebilir. Uzun süre sonra “kendimi hiç düşünmedim” farkındalığıyla birlikte yoğun bir kızgınlık ortaya çıkabilir.

Tanım

Başkalarının ihtiyaçlarını, gönüllü ve aşırı biçimde kendi ihtiyaçlarının önüne koyma eğilimidir; genellikle bir suçluluk duygusundan kaçınmak için yapılır.

İç ses

“Önce onların iyiliğine bakmalıyım, benim ihtiyacım ikinci planda.” · “Kendimi düşünürsem bencillik etmiş olurum.”

Nasıl gelişir

Bir ebeveynin duygusal olarak kırılgan olduğu ve çocuğun erken yaşta “bakan” rolüne girdiği ailelerde sıkça görülür.

Yetişkin hayatta nasıl yansır

Tükenmişlik, kendine bakım göstermekte zorlanma ve emeği fark edilmediğinde içten içe biriken bir kızgınlık biçiminde görülebilir. Bu, zamanla ilişkilerde dengesiz bir “hep veren taraf” konumuna yol açabilir.

Tanım

Kendilik değerini büyük ölçüde başkalarının onayına, takdirine veya tepkisine bağlama; kendi iç ölçütlerden çok dışarıdan gelen doğrulamaya göre yaşamadır.

İç ses

“Onlar beni onaylamazsa bir şeyim eksik demektir.” · “Başarımın bir anlamı olması için görülmesi lazım.”

Nasıl gelişir

Sevginin ve ilginin performansa, başarıya veya dışarıdan görünüme bağlı olarak verildiği bir ortamda gelişebilir.

Yetişkin hayatta nasıl yansır

Başarıları gösteriş amacıyla paylaşma ve kendi değerlerinden çok başkalarının beğenisine göre kariyer ya da ilişki kararları verme biçiminde görülebilir. Onay gelmediğinde orantısız bir boşluk hissi ortaya çıkabilir.

Tanım

Hayatın olumlu yanlarını sistematik biçimde göz ardı ederken olumsuz sonuçlara, risklere ve tehlikelere odaklanma eğilimidir.

İç ses

“Nasılsa ters gidecek, hazırlıklı olmalıyım.” · “Çok sevinmeyeyim, sonra hayal kırıklığı daha çok acıtır.”

Nasıl gelişir

Kaygılı, felaketleştirmeye eğilimli bir ebeveyn modeli veya gerçekten öngörülemez, istikrarsız bir çocukluk ortamıyla ilişkilenebilir.

Yetişkin hayatta nasıl yansır

Kronik kaygı, karar vermede aşırı temkinlilik ve iyi giden bir şeyin bile tam olarak tadını çıkaramama biçiminde görülebilir. Bu, çevresindekiler için de zamanla yorucu bir atmosfer yaratabilir.

Tanım

Kendiliğinden davranışı, duyguyu ya da iletişimi (özellikle öfke, üzüntü veya coşkuyu) onay kaybetmemek, utanç yaşamamak veya kontrolü kaybetmiş görünmemek için bastırmadır.

İç ses

“Duygularımı gösterirsem kontrolü kaybederim ya da gülünç olurum.” · “Sakin görünmek her zaman daha güvenli.”

Nasıl gelişir

Duygusal ifadenin (özellikle öfke ya da üzüntünün) hoş karşılanmadığı, “kontrolünü kaybetme” olarak görüldüğü bir aile kültüründe gelişebilir.

Yetişkin hayatta nasıl yansır

Duygusal olarak mesafeli görünme, öfke ya da sevinci ifade etmekte zorlanma ve yakın ilişkilerde “soğuk” olarak algılanma biçiminde görülebilir. Bu, aslında hissedilen yoğun duyguların içeride birikmesine de yol açabilir.

Tanım

Kabul edilebilir, değerli veya yeterli olmak için sürekli çok yüksek, çoğu zaman ulaşılamaz standartlara ulaşılması gerektiğine dair bir inançtır.

İç ses

“Yeterince iyi, asla yeterli değil.” · “Bir kusur bile her şeyi gölgeler.”

Nasıl gelişir

Sevginin ve onayın yüksek performansa koşullu olduğu, hiçbir başarının yeterli görülmediği bir ortamda şekillenebilir.

Yetişkin hayatta nasıl yansır

Mükemmeliyetçilik, kararların ertelenmesi ve ilişki ya da sağlığı ihmal pahasına performansa aşırı odaklanma biçiminde görülebilir. Başarı anları bile genellikle tam bir tatmin getirmez, çünkü standart hep bir adım öteye taşınır.

Tanım

Hem kendisinin hem başkalarının hatalarının hoşgörüyle değil, sert bir biçimde cezalandırılması gerektiğine dair bir inançtır; affetmek genellikle “hak edilmemiş” bir şey olarak görülür.

İç ses

“Hata yapan bunun bedelini ödemeli.” · “Affedersem, hatanın önemi kalmaz.”

Nasıl gelişir

Hataların hoşgörüyle değil, sert eleştiri ya da cezayla karşılandığı bir yetiştirilme tarzının içselleştirilmiş bir yansıması olabilir.

Yetişkin hayatta nasıl yansır

Kendine ve başkalarına karşı hoşgörüsüzlük, affetmekte zorlanma ve küçük hatalar karşısında bile orantısız bir sertlik biçiminde görülebilir. Bu, kişinin kendi iç sesinde de sürekli bir yargılayıcı ton olarak hissedilebilir.